Περσικό τομπάκ: ιστορία, τεχνική, αγορά και φροντίδα

Το τομπάκ (tombak) —γράφεται και τονμπάκ, ενώ παραδοσιακά ονομάζεται ζαρμπ— είναι το βασικό κυπελλοειδές τύμπανο της περσικής κλασικής μουσικής. Σε αντίθεση με πολλά μεταλλικά ή κεραμικά κυπελλοειδή τύμπανα, το παραδοσιακό τομπάκ σκαλίζεται σε ξύλο και φέρει δέρμα ζώου. Το ηχητικό του λεξιλόγιο απλώνεται από τα βαθιά κεντρικά χτυπήματα ως τους καθαρούς ήχους της άκρης, τα ρολά, τα τσακίσματα των δαχτύλων και την ελεγχόμενη αντήχηση, επιτρέποντας σε έναν μόνο εκτελεστή είτε να συνοδεύσει ένα λεπτό μελωδικό φραζάρισμα είτε να παρουσιάσει ένα ολοκληρωμένο σόλο.

Σύντομη απάντηση: το τομπάκ είναι ένα ξύλινο περσικό κυπελλοειδές τύμπανο με ένα μόνο δέρμα, που παίζεται και με τα δύο χέρια και με όλα τα δάχτυλα. Δεν υπάρχει καθολική διάμετρος 28 εκ. ούτε ένα ενιαίο «στάνταρ» μέγεθος: οι διαστάσεις, το ξύλο, το δέρμα, το βάρος και το άνοιγμα διαφέρουν ανάλογα με τον κατασκευαστή και το επίπεδο για το οποίο προορίζεται. Ο αρχάριος καλό είναι να διαλέξει ένα ομοιόμορφο και ευαίσθητο όργανο, με άνετο βάρος και σταθερό δέρμα, αντί να αγοράσει μόνο με κριτήριο τη διακόσμηση.

Τι είναι το τομπάκ;

Το τομπάκ έχει επάνω σώμα σε σχήμα κούπας, στενή μέση και ανοιχτό λαιμό στο κάτω μέρος. Πάνω από το πλατύ επάνω άνοιγμα τεντώνεται μεμβράνη από δέρμα. Το όνομα συνδέεται συχνά με δύο θεμελιώδεις ηχητικές συλλαβές: τομ, έναν πληρέστερο κεντρικό ήχο, και μπακ, έναν πιο φωτεινό ήχο στην άκρη. Η εξήγηση αυτή βοηθά όσους ξεκινούν, αν και η σύγχρονη τεχνική του οργάνου ξεπερνά κατά πολύ τα δύο χτυπήματα.

Το τομπάκ βρίσκεται στον πυρήνα της λόγιας περσικής μουσικής και εμφανίζεται επίσης σε τοπικά, σύγχρονα και διασταυρούμενα ρεπερτόρια. Μπορεί να στηρίξει έναν τραγουδιστή ή ένα μελωδικό όργανο, να αρθρώσει ρυθμικούς κύκλους, να απαντήσει σε αυτοσχεδιαστικές φράσεις και να λειτουργήσει ως σολιστικό όργανο.

Ιστορία και άνοδος του σύγχρονου τομπάκ

Τύμπανα σε σχήμα κυπέλλου υπάρχουν εδώ και πολύ καιρό στο Ιράν και στις γειτονικές περιοχές, όμως η ιστορία του τομπάκ δεν πρέπει να περιοριστεί σε μία ακριβή ημερομηνία εφεύρεσης. Για μεγάλο μέρος της τεκμηριωμένης μουσικής του ζωής υπηρέτησε κυρίως ως συνοδευτικό όργανο. Στη διάρκεια του 20ού αιώνα, σημαντικοί εκτελεστές και δάσκαλοι διεύρυναν το κύρος, την τεχνική και τη διδακτική του, βοηθώντας να καθιερωθεί το τομπάκ ως καταξιωμένο συναυλιακό και σολιστικό όργανο.

Οι σύγχρονες σχολές συστηματοποίησαν τα χτυπήματα, τα ρολά, τους συνδυασμούς δαχτύλων, τη σημειογραφία και τη σολιστική σύνθεση. Διαφορετικές παραδόσεις μπορεί να χρησιμοποιούν άλλα ονόματα ή άλλες εκτελέσεις, γι' αυτό ο μαθητής καλό είναι να ακολουθήσει μία συνεκτική μέθοδο πριν συνδυάσει τεχνικές από άσχετες μεταξύ τους πηγές.

Πώς κατασκευάζεται ένα τομπάκ

Ξύλινο κέλυφος

Το παραδοσιακό κέλυφος σκαλίζεται συνήθως από ένα ενιαίο, καλά ξεραμένο κομμάτι ξύλου. Η μουριά και η καρυδιά συναντώνται πολύ συχνά, μαζί με τη μελιά και άλλα κατάλληλα είδη. Το είδος του ξύλου επηρεάζει το βάρος και το ηχόχρωμα, όμως το στέγνωμα, η διαβάθμιση των τοιχωμάτων, το εσωτερικό σκάλισμα και η μαστοριά μετράνε συχνά περισσότερο από την ονομασία και μόνο. Ένα χλωρό, ραγισμένο ή ανομοιόμορφο κέλυφος μπορεί να γίνει ασταθές, όσο διακοσμημένο κι αν είναι.

Κούπα, μέση και ανοιχτός λαιμός

Η επάνω κούπα στηρίζει το δέρμα και διαμορφώνει την κύρια αντήχηση. Στενεύει μέσα από τη μέση και καταλήγει σε ανοιχτό λαιμό, ο οποίος συμβάλλει στην προβολή του ήχου και αξιοποιείται σε ορισμένες τεχνικές. Οι αναλογίες διαφέρουν από κατασκευαστή σε κατασκευαστή: οι διαστάσεις που αναφέρονται πρέπει να θεωρούνται χαρακτηριστικές του κάθε μοντέλου και όχι καθολικά πρότυπα.

Δέρμα φυσικής προέλευσης

Ανάλογα με τον κατασκευαστή και την παράδοση μπορεί να χρησιμοποιηθεί δέρμα κατσίκας, καμήλας, μοσχαριού ή άλλο κατεργασμένο ζωικό δέρμα. Το πάχος και ο τρόπος στερέωσης επηρεάζουν την ευαισθησία, το βάθος των μπάσων και την καθαρότητα των ψηλών συχνοτήτων. Το φυσικό δέρμα αντιδρά στην υγρασία και στη θερμοκρασία, γι' αυτό ένα τομπάκ που ακούγεται εξαιρετικά σε έναν χώρο μπορεί να σφίξει ή να χαλαρώσει αλλού.

Τομπάκ, νταρμπούκα και άλλα κυπελλοειδή τύμπανα

Όργανο	Συνήθης κατασκευή	Γενικός χαρακτήρας παιξίματος
Περσικό τομπάκ	Ξύλινο κέλυφος, φυσικό δέρμα, ανοιχτός λαιμός	Λεπτομερές λεξιλόγιο δαχτύλων, ρολά, έλεγχος αντήχησης και περσικό ρυθμικό φραζάρισμα
Σύγχρονη νταρμπούκα	Συχνά μεταλλικό κέλυφος με συνθετικό δέρμα και μηχανικό τέντωμα	Φωτεινή προβολή, καθαρά ντουμ και τεκ, συνηθισμένη σε τουρκικά και αραβικά λαϊκά ρεπερτόρια
Παραδοσιακή πήλινη νταρμπούκα	Κεραμικό σώμα με φυσικό δέρμα	Ζεστή απόκριση, με ευαισθησία στο κλίμα και τεχνικές που διαφέρουν κατά περιοχή
Αφγανικό ζιρμπαγκαλί (zirbaghali)	Κυπελλοειδές σώμα με τοπική κατασκευή και δέρμα	Ξεχωριστό ρεπερτόριο, κούρδισμα και τεχνική χεριών

Τα όργανα αυτά είναι συγγενικά, όχι εναλλάξιμα ονόματα. Ένας ικανός παίκτης νταρμπούκας θα αναγνωρίσει κάποιες κοινές αρχές, όμως η θέση των χεριών, η άρθρωση των δαχτύλων, τα ρολά και το φραζάρισμα του τομπάκ απαιτούν ξεχωριστή μελέτη.

Πώς κρατιέται το τομπάκ;

Ένας δεξιόχειρας εκτελεστής κάθεται συνήθως με το τύμπανο λοξά πάνω στα πόδια του, με την κούπα να στηρίζεται κοντά στον αριστερό μηρό και τον ανοιχτό λαιμό να δείχνει διαγώνια προς τα έξω. Ο αριστερός πήχης βοηθά να σταθεροποιηθεί το κέλυφος χωρίς να το σφίγγει, ενώ και τα δύο χέρια μένουν ελεύθερα. Οι αριστερόχειρες μπορούν να αντιστρέψουν τη διάταξη σύμφωνα με τη μέθοδο του δασκάλου τους.

• Κρατήστε τους ώμους χαμηλά και τους καρπούς σε ουδέτερη θέση.
• Μη σφίγγετε τον λαιμό δυνατά κάτω από το μπράτσο.
• Τοποθετήστε την άκρη έτσι ώστε να τη φτάνουν και τα δύο χέρια χωρίς απότομο λύγισμα των καρπών.
• Χρησιμοποιήστε κάθισμα σταθερού ύψους και κρατήστε και τα δύο πέλματα στηριγμένα.
• Σταματήστε αν η επαναλαμβανόμενη εξάσκηση προκαλεί πόνο, μούδιασμα ή μυρμήγκιασμα.

Βασικοί ήχοι και τεχνικές του τομπάκ

Τομ

Το τομ είναι ένας γεμάτος, χαμηλός ήχος που παράγεται πιο κοντά στο κέντρο, με χαλαρή κίνηση του χεριού. Το ακριβές σημείο επαφής και η αναπήδηση διαφέρουν από σχολή σε σχολή. Αν το χέρι μείνει πιεσμένο πάνω στο δέρμα, ο ήχος πνίγεται, γι' αυτό οι αρχάριοι μαθαίνουν να απελευθερώνουν καθαρά.

Μπακ

Το μπακ είναι μια πιο φωτεινή άρθρωση στην άκρη. Δεν πρόκειται απλώς για «χτύπημα στο στεφάνι»: τα δάχτυλα ακουμπούν μια ελεγχόμενη περιοχή κοντά στο χείλος και αναπηδούν. Το δυνατό χτύπημα στο ξύλινο χείλος μπορεί να προκαλέσει πόνο και δεν δίνει εκλεπτυσμένο μπακ.

Πελένγκ

Το πελένγκ αναφέρεται σε έναν πιο κοφτό, τονισμένο ήχο δαχτύλου, που συχνά παράγεται με κίνηση τσακίσματος. Η ορολογία και τα δαχτυλίσματα διαφέρουν ανάμεσα στις μεθόδους: χρησιμοποιήστε ακριβώς την εκδοχή που διδάσκει ο δάσκαλός σας.

Ριζ και ρολά

Το ριζ είναι μια οικογένεια κυλιόμενων υφών που δημιουργούνται με εναλλαγή δαχτύλων και χεριών. Η ομοιομορφία, ο έλεγχος της δυναμικής και η χαλαρή κίνηση μετράνε περισσότερο από την ταχύτητα. Η σύγχρονη εκτέλεση στο τομπάκ αξιοποιεί πολλούς συνδυασμούς ρολών, στολίδια, εφέ που θυμίζουν γκλισάντο και ελεγχόμενη επαφή με τον λαιμό και το κέλυφος.

Ένα ασφαλές πρόγραμμα εξάσκησης για αρχάριους

1. Ρυθμίστε τη θέση. Ισορροπήστε το τύμπανο με ασφάλεια πριν παίξετε.
2. Κάντε αθόρυβο ζέσταμα. Ανοίξτε και κλείστε τα χέρια απαλά και αφήστε την ένταση από ώμους και καρπούς.
3. Δουλέψτε μεμονωμένα χτυπήματα τομ. Στοχεύστε στο ίδιο ηχόχρωμα πάνω σε αργό παλμό.
4. Προσθέστε μεμονωμένα χτυπήματα μπακ. Κρατήστε μέτρια ένταση και αποφύγετε το χτύπημα στο σκληρό ξύλο.
5. Εναλλάξτε τομ και μπακ. Ακούστε την καθαρή αντίθεση χωρίς να επιταχύνετε.
6. Προσθέστε μια σύντομη άσκηση ρολού. Δουλέψτε μόνο σε ταχύτητα στην οποία τα δάχτυλα μένουν ομοιόμορφα και χαλαρά.
7. Κλείστε με μια απλή φράση. Ηχογραφήστε την και ελέγξτε τον χρόνο, το ηχόχρωμα και τις περιττές κινήσεις.

Δέκα με δεκαπέντε λεπτά συγκεντρωμένης δουλειάς αξίζουν περισσότερο από μια μακριά και σφιγμένη εξάσκηση. Αυξήστε τη διάρκεια σταδιακά και ζητήστε από δάσκαλο να διορθώσει τη γωνία του χεριού πριν παγιωθούν οι συνήθειες.

Κουρδίζεται το τομπάκ;

Τα περισσότερα παραδοσιακά τομπάκ έχουν σταθερό φυσικό δέρμα και κανένα μηχανικό σύστημα κουρδίσματος. Το τονικό ύψος και η απόκριση αλλάζουν με το πάχος του δέρματος, τη στερέωση, την υγρασία και τη θερμοκρασία. Οι έμπειροι εκτελεστές διαχειρίζονται ενίοτε προσεκτικά τις επιδράσεις του κλίματος, όμως το ανεξέλεγκτο ζέσταμα, βρέξιμο ή κρύωμα μπορεί να σκίσει, να χαλαρώσει ή να παραμορφώσει μόνιμα το δέρμα.

• Αφήστε ένα κρύο όργανο να φτάσει σταδιακά σε θερμοκρασία δωματίου.
• Κρατήστε το μακριά από καλοριφέρ, γυμνή φλόγα, σεσουάρ και άμεσο ήλιο.
• Μη ρίχνετε νερό και μην απλώνετε άγνωστα σκευάσματα στο δέρμα.
• Αν το δέρμα παραμένει υπερβολικά χαλαρό, τεντωμένο ή ανομοιόμορφο, απευθυνθείτε στον κατασκευαστή ή σε έμπειρο τεχνίτη.
• Αν ταξιδεύετε σε περιοχές με μεταβαλλόμενο κλίμα, ρωτήστε πριν από την αγορά για σταθερό μοντέλο και προστατευτική θήκη.

Πώς να διαλέξετε ένα καλό τομπάκ

Σημείο ελέγχου	Τι να προσέξετε
Απόκριση	Καθαρό τομ, ευκρινείς ήχοι στην άκρη και αξιοποιήσιμη δυναμική χωρίς υπερβολική δύναμη
Δέρμα	Ομοιόμορφη στερέωση, χωρίς σκισίματα, αδύναμα σημεία, χείλη που ξεκολλούν ή ύποπτες επισκευές
Κέλυφος	Χωρίς δομικές ρωγμές, ασταθείς επισκευές, έντονη στρέβλωση ή πρόχειρες εσωτερικές φθορές
Βάρος και μέγεθος	Άνετο στα πόδια σας και κατάλληλο για το άνοιγμα του χεριού σας και τη διάρκεια που παίζετε
Ισορροπία	Οι χαμηλοί, οι μεσαίοι και οι ψηλοί ήχοι ανήκουν σε ένα ενιαίο, συνεκτικό όργανο
Υποστήριξη κατασκευαστή	Σαφείς πληροφορίες για ξύλο, δέρμα, φροντίδα, αντικατάσταση και ακριβές μοντέλο
Τεκμήριο για το συγκεκριμένο όργανο	Ηχογράφηση ή βίντεο του συγκεκριμένου οργάνου, όπου είναι εφικτό

Αρχάριος, μεσαίου επιπέδου ή επαγγελματίας;

Ο αρχάριος ωφελείται από ομοιόμορφη απόκριση, διαχειρίσιμο βάρος και στέρεα κατασκευή. Ο εκτελεστής μεσαίου επιπέδου αναζητά συνήθως μεγαλύτερο δυναμικό εύρος και πιο λεπτή απόκριση του δέρματος. Ένα επαγγελματικό όργανο μπορεί να προσφέρει εξαιρετική ευαισθησία και ηχητικό βάθος, αλλά ίσως απαιτεί και περισσότερη φροντίδα απέναντι στο κλίμα. Ούτε η τιμή ούτε η διακόσμηση από μόνες τους καθορίζουν το επίπεδο.

Η αγορά από ειδικό που γνωρίζει τα περσικά κρουστά μειώνει τον κίνδυνο να παραλάβετε ένα διακοσμητικό κέλυφος, ένα ακατάλληλο μέγεθος ή ένα δέρμα που δεν μπορεί να αποδώσει το αναμενόμενο εύρος.

Φροντίδα, φύλαξη και μεταφορά

• Φυλάξτε το τομπάκ σε σταθερό, ήπιο περιβάλλον, μακριά από άμεση θερμότητα και ηλιακό φως.
• Χρησιμοποιήστε επενδυμένη θήκη που προστατεύει και το δέρμα και το κέλυφος.
• Μην ακουμπάτε αντικείμενα πάνω στη μεμβράνη.
• Σκουπίστε το κέλυφος με στεγνό μαλακό πανί και χρησιμοποιήστε βερνίκια μόνο αν τα συστήνει ο κατασκευαστής.
• Αφήστε το όργανο να εγκλιματιστεί μετά από ταξίδι πριν κρίνετε τον ήχο του.
• Ελέγξτε έγκαιρα τις μικρές αλλαγές στο δέρμα ή στο κέλυφος, αντί να συνεχίζετε να παίζετε πάνω σε μια φθορά.

Συνηθισμένα λάθη στην αγορά και στο παίξιμο

• Να θεωρείτε ότι κάθε τομπάκ πρέπει να έχει μία σταθερή διάμετρο ή ένα σταθερό ύψος
• Να επιλέγετε με κριτήριο τη σκαλιστή διακόσμηση πριν δοκιμάσετε ήχο και άνεση
• Να αντιμετωπίζετε την τεχνική του τομπάκ ως ταυτόσημη με εκείνη της νταρμπούκας
• Να χτυπάτε το χείλος ή το δέρμα με περιττή δύναμη
• Να επιχειρείτε γρήγορα ρολά πριν αποκτήσετε ομοιόμορφα αργά χτυπήματα
• Να χρησιμοποιείτε ανεξέλεγκτη θερμότητα ή υγρασία για να αλλάξετε το τονικό ύψος
• Να αγοράζετε χωρίς να επιβεβαιώσετε το συγκεκριμένο όργανο, το δέρμα και τους όρους επιστροφής

Συχνές ερωτήσεις

Είναι δύσκολο να μάθει κανείς τομπάκ;

Τα πρώτα χτυπήματα τομ και μπακ είναι προσιτά, όμως το εκλεπτυσμένο ηχόχρωμα, τα ομοιόμορφα ρολά και το περσικό φραζάρισμα θέλουν υπομονετική εξάσκηση. Η καλή διδασκαλία επιταχύνει την πρόοδο και αποτρέπει την ένταση.

Είναι το τομπάκ ίδιο με τη νταρμπούκα;

Όχι. Και τα δύο είναι κυπελλοειδή τύμπανα, αλλά η κατασκευή, η μεμβράνη, η τεχνική των χεριών, το ηχόχρωμα και το ρεπερτόριο διαφέρουν. Οι δεξιότητες μεταφέρονται ως έναν βαθμό, ωστόσο κάθε όργανο αξίζει τη δική του μέθοδο.

Τι μέγεθος τομπάκ να αγοράσει ένας αρχάριος;

Δεν υπάρχει μία σωστή διάμετρος. Διαλέξτε μοντέλο που κάθεται σταθερά στα πόδια σας, ταιριάζει στο άνοιγμα του χεριού σας και συμφωνεί με τη μέθοδο του δασκάλου σας. Συγκρίνετε βάρος και απόκριση, όχι μόνο μετρήσεις.

Μπορώ να ζεστάνω το δέρμα του τομπάκ;

Η άμεση ή ανεξέλεγκτη θερμότητα είναι επικίνδυνη και μπορεί να καταστρέψει τη μεμβράνη. Ακολουθήστε τις συγκεκριμένες οδηγίες του κατασκευαστή, αλλιώς αφήστε το όργανο να εγκλιματιστεί σταδιακά και ζητήστε βοήθεια από επαγγελματία για επίμονα προβλήματα τεντώματος.

Γιατί άλλαξε ο ήχος του τομπάκ μου;

Το φυσικό δέρμα αντιδρά στην υγρασία και στη θερμοκρασία. Αφήστε το όργανο να σταθεροποιηθεί στον χώρο πριν το αξιολογήσετε και ελέγξτε το για ανομοιόμορφο τέντωμα ή φθορά αν η αλλαγή δεν αποκατασταθεί.

Παίζεται το τομπάκ ως σολιστικό όργανο;

Ναι. Εκτελεστές του 20ού αιώνα και της εποχής μας διεύρυναν πολύ τη σολιστική τεχνική, τη σύνθεση και τη συναυλιακή παρουσίαση, ενώ το όργανο παραμένει εξίσου πολύτιμο και στη συνοδεία.

Δείτε χειροποίητα μοντέλα στη συλλογή τομπάκ της Sala Muzik.