Είναι μία από τις πιο συχνές ερωτήσεις στην τουρκική μουσική και αξίζει μια πιο προσεκτική απάντηση από αυτή που συνήθως παίρνει: είναι ο μπαγλαμάς και το σάζι το ίδιο όργανο;

Η σύντομη απάντηση είναι ναι — ως επί το πλείστον. Η εκτενέστερη απάντηση αποκαλύπτει κάτι πραγματικά ενδιαφέρον για το πώς ένας μουσικός πολιτισμός ονομάζει τα όργανά του και γιατί μια ενιαία οικογένεια οργάνων μπορεί να φέρει πολλά ονόματα χωρίς κανένα από αυτά να είναι λάθος. Η κατανόηση του ζητήματος μπαγλαμάς-σάζι ανοίγει ένα παράθυρο στην κοινωνική ζωή της μουσικής στην Τουρκία.

Όταν ένας Τούρκος χωρικός λέει "σάζι", ένας καθηγητής ωδείου θα ονόμαζε το ίδιο όργανο "μπαγλαμά". Και τα δύο είναι σωστά.

Η Βασική Απάντηση: Δύο Ονόματα, Μία Οικογένεια

Μπαγλαμάς (περίπου "μπα-ΛΑ-μα") και σάζι είναι δύο ονόματα που χρησιμοποιούνται — άλλοτε εναλλακτικά, άλλοτε με μια λεπτή διαφορά απόχρωσης — για την ίδια οικογένεια έγχορδων οργάνων με μακρύ μπράτσο και τάστα. Είναι τα σημαντικότερα λαϊκά όργανα της Τουρκίας και μιας ευρείας γύρω περιοχής που περιλαμβάνει τα Βαλκάνια, τον Καύκασο και τμήματα της Μέσης Ανατολής.

Όταν ένας Τούρκος λέει "σάζι", σχεδόν σίγουρα εννοεί το όργανο που ένας μελετητής θα ονόμαζε μπαγλαμά. Όταν ένας μελετητής λέει "μπαγλαμάς", εννοεί το όργανο που οι απλοί άνθρωποι λένε σάζι. Γιατί λοιπόν δύο ονόματα; Και σημαίνουν ποτέ διαφορετικά πράγματα; Για να απαντήσουμε, ξεκινάμε από τις ίδιες τις λέξεις.

Ετυμολογία: Τι Σημαίνουν Πραγματικά οι Λέξεις

Μπαγλαμάς — "ο δεμένος"

Η λέξη μπαγλαμάς (bağlama) προέρχεται από το τουρκικό ρήμα bağlamak, που σημαίνει "δένω". Περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο φτιάχνονται τα τάστα του οργάνου: σε αντίθεση με την κιθάρα, της οποίας τα τάστα είναι μεταλλικές ράβδοι μόνιμα στερεωμένες στο μπράτσο, τα τάστα του μπαγλαμά είναι κοντά κομμάτια νάιλον πετονιάς (παραδοσιακά εντέρου) δεμένα γύρω από το μπράτσο σε συγκεκριμένα διαστήματα. Επειδή είναι δεμένα, μπορούν να μετακινηθούν και να ρυθμιστούν — ένα χαρακτηριστικό με πραγματικές μουσικές συνέπειες, όπως θα δούμε. Το όνομα, λοιπόν, σημαίνει κυριολεκτικά "ο δεμένος".

Σάζι — "όργανο"

Η λέξη saz είναι περσική και σημαίνει "όργανο" ή "εξοπλισμός" με τη γενική έννοια. Στα τουρκικά περιορίστηκε με τον καιρό ώστε να αναφέρεται συγκεκριμένα στα λαϊκά λαούτα με μακρύ μπράτσο της Ανατολίας, διατηρώντας παράλληλα μια ευρύτερη χροιά "μουσικής" σε ορισμένες εκφράσεις. Το "saz çalmak" (παίζω σάζι) σημαίνει κάνω λαϊκή μουσική, ενώ ένας "saz şairi" είναι βάρδος — λαϊκός ποιητής-μουσικός. Η λέξη κουβαλά πολιτισμικό βάρος που ξεπερνά κατά πολύ οποιοδήποτε μεμονωμένο όργανο.

Γιατί δύο ονόματα;

Στην πράξη, το "σάζι" είναι η πιο καθημερινή, κοινή λέξη, ενώ ο "μπαγλαμάς" είναι ο όρος που προτιμάται σε ακαδημαϊκά, ωδειακά και επίσημα περιβάλλοντα. Ένας μουσικός του χωριού που μαθαίνει από έναν γείτονα παίζει "σάζι". Ένας σπουδαστής σε πρόγραμμα λαϊκής μουσικής ωδείου σπουδάζει "μπαγλαμά". Υπάρχει επίσης μια πιο χαλαρή διάκριση που κάνουν ορισμένοι οργανοπαίκτες: το "σάζι" μπορεί να ονομάζει ολόκληρη την οικογένεια (από τον μικροσκοπικό τζουρά μέχρι το μεγάλο ντιβάν σαζί), ενώ ο "μπαγλαμάς" δείχνει μερικές φορές συγκεκριμένα προς το μεσαίο μέλος. Αυτή η διάκριση όμως δεν εφαρμόζεται με συνέπεια, και θα ακούσετε και τις δύο λέξεις να χρησιμοποιούνται για το ίδιο όργανο κάθε μέρα.

Αυτού του είδους η διπλή ονομασία είναι συνηθισμένη σε όλες τις οικογένειες λαούτων. Το ούτι με κοντό μπράτσο, για παράδειγμα, λέγεται ud στα τουρκικά και oud στα αραβικά — διαφορετικές λέξεις, ένα όργανο ιδωμένο μέσα από δύο γλώσσες.

Η Οικογένεια των Οργάνων: Από τον Τζουρά στο Ντιβάν Σαζί

Μέρος της σύγχυσης στο ερώτημα μπαγλαμάς-σάζι είναι ότι δεν μιλάμε καθόλου για ένα μεμονωμένο όργανο. Μιλάμε για μια οικογένεια που μοιράζεται έναν γενικό σχεδιασμό αλλά έρχεται σε διάφορα μεγέθη και κουρδίσματα.

Φυσικά Χαρακτηριστικά: Τι Κάνει τον Μπαγλαμά Μπαγλαμά

Όπως και να το ονομάσετε, το όργανο έχει μια σταθερή ανατομία που το ξεχωρίζει από την κιθάρα και από τα λαούτα με κοντό μπράτσο όπως το ούτι.

Αυτό το σύστημα δεμένων τάστων είναι η κρίσιμη λεπτομέρεια. Επειδή τα τάστα μετακινούνται, ο μπαγλαμάς μπορεί να τοποθετήσει τα μικροτονικά διαστήματα από τα οποία εξαρτάται η τουρκική λαϊκή και μουσική βασισμένη στα μακάμ — διαστήματα που μια κιθάρα με σταθερά τάστα απλώς δεν μπορεί να φτάσει χωρίς αλλαγή κουρδίσματος ή τέντωμα της χορδής. Τα μοντέλα κοντού μπράτσου φέρουν συνήθως γύρω στα 19 τάστα, ενώ τα μοντέλα μακρού μπράτσου γύρω στα 23, δίνοντάς τους ευρύτερη έκταση για ολόκληρο το φάσμα του ρεπερτορίου των ασίκηδων.

Κούρδισμα: Η Μεγάλη Μεταβλητή

Ένα από τα πιο μπερδευτικά πράγματα για τον μπαγλαμά, για όποιον έρχεται από έξω, είναι ότι δεν υπάρχει κανένα ενιαίο πρότυπο κούρδισμα. Το όργανο κουρδίζεται ξανά τακτικά ώστε να ταιριάζει σε διαφορετικά ρεπερτόρια και τοπικά ιδιώματα, και η γνώση αρκετών κουρδισμάτων θεωρείται βασική δεξιότητα.

Οι έμπειροι οργανοπαίκτες κρατούν συνήθως τέσσερα ή πέντε ντουζένι στα χέρια τους και αλλάζουν γρήγορα από το ένα στο άλλο. Αν μόλις ξεκινάτε, μην σας τρομάζει αυτό — θα μάθετε πρώτα ένα κούρδισμα και θα προσθέσετε τα υπόλοιπα καθώς μεγαλώνει το ρεπερτόριό σας.

Τεχνικές Παιξίματος: Σελπέ vs Τεζενέ

Σελπέ (με τα δάχτυλα)

Η παλαιότερη τεχνική, το σελπέ (şelpe), χτυπά και τσιμπά τις χορδές με τα ακροδάχτυλα αντί για πένα. Το δεξί χέρι εκτελεί συνυφασμένα σχήματα — άλλες χορδές χτυπιούνται προς τα κάτω, άλλες τσιμπιούνται προς τα πάνω — παράγοντας έναν απαλό, οικείο ήχο με μεγάλη δυναμική διακύμανση. Συνδέεται στενά με τη μουσική των Αλεβιτών/Μπεκτασήδων και με το παλαιότερο ρεπερτόριο της Ανατολίας, και πολλοί παραδοσιακοί τη θεωρούν την πιο βαθιά προσέγγιση στο όργανο.

Τεζενέ (με πένα)

Η πιο συνηθισμένη σύγχρονη τεχνική χρησιμοποιεί μια λεπτή, εύκαμπτη πένα (τεζενέ (tezene)). Επιτρέπει γρηγορότερα τέμπο, μεγαλύτερη ένταση και το γρήγορο πάνω-κάτω γρατζούνισμα που κινεί τη λαϊκή χορευτική μουσική. Τα περισσότερα προγράμματα ωδείων και οι τηλεοπτικές εμφανίσεις χρησιμοποιούν τεζενέ, που έχει γίνει η κυρίαρχη προσέγγιση στη δημόσια εκτέλεση.

Ο Μπαγλαμάς στην Παράδοση των Ασίκηδων

Καμία συζήτηση για το όργανο δεν είναι πλήρης χωρίς την παράδοση των ασίκηδων (aşık) — τους περιπλανώμενους ποιητές-μουσικούς που συνθέτουν και ερμηνεύουν τραγουδισμένη ποίηση με συνοδεία μπαγλαμά. Η παράδοση έχει ρίζες σε προϊσλαμικές πρακτικές της Κεντρικής Ασίας, διαμορφώθηκε από τον σουφικό μυστικισμό και πήρε τη χαρακτηριστική ανατολιακή της μορφή τους τελευταίους πέντε ή έξι αιώνες. Οι μεγαλύτεροι ασίκηδες — ο Yunus Emre, ο Pir Sultan Abdal, ο Karacaoğlan και, στη σύγχρονη εποχή, ο Âşık Veysel — συγκαταλέγονται στους πιο διάσημους ποιητές της τουρκικής λογοτεχνικής ιστορίας.

Ο Âşık Veysel Şatıroğlu (1894–1973) αξίζει ιδιαίτερη μνεία. Τυφλωμένος από ευλογιά σε μικρή ηλικία, έμαθε σάζι από τον πατέρα του και έγινε ο πιο αγαπητός λαϊκός ποιητής-μουσικός του 20ού αιώνα. Τα ποιήματά του για τον έρωτα, τη φύση και τη θνητότητα τα αποστηθίζουν μαθητές σε όλη την Τουρκία και ερμηνεύονται ακόμη και σήμερα. Το παράδειγμά του — το όργανο ως ρυθμική και μελωδική στήριξη της τραγουδισμένης ποίησης — βοήθησε να εδραιωθεί το πολιτισμικό κύρος του μπαγλαμά σε εθνικό επίπεδο.

Η εμβέλεια του σαζιού δεν σταμάτησε στη λαϊκή μουσική. Το κίνημα του ανατολιακού ροκ της δεκαετίας του 1970 το τοποθέτησε δίπλα σε ηλεκτρικές κιθάρες και ντραμς, ενώ το λαϊκό-ποπ, η τζαζ φιούζιον και οι ωδειακά εκπαιδευμένοι μουσικοί του crossover το έχουν έκτοτε διεκδικήσει. Αυτή η προσαρμοστικότητα είναι ένας λόγος που το όργανο είναι σήμερα πιο ζωντανό από ποτέ. Για την πλήρη ιστορική και πολιτισμική εικόνα, δείτε τον πλήρη οδηγό για τον μπαγλαμά, που καλύπτει σε βάθος την κατασκευή, το ρεπερτόριο και τους μεγάλους οργανοπαίκτες.

Αγοράζοντας τον Πρώτο σας Μπαγλαμά

Τώρα το πρακτικό ερώτημα: όπως και να το λέτε, πώς διαλέγετε ένα; Για πρώτο όργανο, το μεσαίο σάζι — κοντού ή μακρού μπράτσου — είναι το σωστό σημείο εκκίνησης. Είναι το πιο ευέλικτο μέγεθος, έχει το περισσότερο διαθέσιμο εκπαιδευτικό υλικό και είναι σωματικά διαχειρίσιμο για τους περισσότερους ενήλικες.

Κοντό ή μακρύ μπράτσο;

Και τα δύο είναι "ο" μπαγλαμάς. Το σάζι κοντού μπράτσου έχει μικρότερη κλίμακα (γύρω στα 19 τάστα), είναι λίγο πιο βολικό για μικρότερα χέρια και είναι συνηθισμένο στην αστική και τηλεοπτική λαϊκή μουσική. Το σάζι μακρού μπράτσου (γύρω στα 23 τάστα) καλύπτει ολόκληρο το φάσμα του ρεπερτορίου των ασίκηδων και των τοπικών ιδιωμάτων και είναι η παραδοσιακή επιλογή για βαθιά μελέτη της λαϊκής μουσικής. Κανένα δεν είναι πιο "σωστό" — διαλέξτε με βάση τη μουσική που θέλετε να παίξετε.

Τι να προσέξετε

Δείτε τις τρέχουσες τιμές Ακουστικό για Αρχάριους / Πρώτο Σάζι

Εδώ πρέπει να ξεκινήσουν οι περισσότεροι. Ακουστικά όργανα από μασίφ ξύλο, από αξιόπιστα τουρκικά εργαστήρια — αρκετή ποιότητα για να μάθετε σωστά, χωρίς να ξοδέψετε υπερβολικά πριν καταλάβετε προς ποια κατεύθυνση θα πάει το παίξιμό σας.

Δείτε τις τρέχουσες τιμές Τζουράς & Ανώτερης Ποιότητας Ακουστικά

Αν θέλετε το μικρότερο μέλος της οικογένειας — για ταξίδια, για ψηλότερες μελωδικές γραμμές ή απλώς επειδή αγαπάτε τη φωτεινή του φωνή — ή ένα σκαλοπάτι πιο πάνω σε ακουστική ποιότητα, αυτή η κατηγορία το καλύπτει.

Δείτε τις τρέχουσες τιμές Ηλεκτρικά & Σάζι Σκηνής

Αν σκοπεύετε να παίξετε ενισχυμένα — σε σκηνή, σε συγκρότημα ή μέσα από εφέ — ένα εργοστασιακά εξοπλισμένο ηλεκτρικό σάζι σας γλιτώνει από το να προσθέσετε μαγνήτη αργότερα. Πρόκειται για εξειδικευμένα όργανα: οι περισσότεροι αρχάριοι εξυπηρετούνται καλύτερα ξεκινώντας από ακουστικό, αλλά είναι εδώ όταν τα χρειαστείτε.

Συχνές Ερωτήσεις

Είναι ο μπαγλαμάς το ίδιο με το σάζι;

Ναι — είναι διαφορετικά ονόματα για την ίδια οικογένεια οργάνων. Το "σάζι" είναι ο καθημερινός όρος, ο "μπαγλαμάς" ο τεχνικός/ακαδημαϊκός. Και τα δύο χρησιμοποιούνται, κάθε μέρα, από ανθρώπους που γνωρίζουν καλά το όργανο.

Είναι δύσκολο να μάθει κανείς σάζι;

Μέτρια απαιτητικό για αρχάριους, κυρίως λόγω του συστήματος των τάστων και των αλλαγών κουρδίσματος. Από κάποιες απόψεις είναι πιο προσιτό από το ούτι χωρίς τάστα, επειδή τα δεμένα τάστα καθοδηγούν την τοποθέτηση των δαχτύλων σας. Οι περισσότεροι σπουδαστές μπορούν να παίξουν απλούς λαϊκούς σκοπούς μέσα σε λίγες εβδομάδες.

Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στον μπαγλαμά και στο τανμπούρ;

Το τανμπούρ είναι ένα συγγενικό αλλά διακριτό λαούτο με μακρύ μπράτσο, που χρησιμοποιείται κυρίως στην κλασική οθωμανική μουσική. Έχει μικρότερο, πιο στρογγυλό σώμα και περισσότερα τάστα από τον μπαγλαμά, με διαφορετική τεχνική και ρεπερτόριο. Το τανμπούρ είναι όργανο της αυλής, ο μπαγλαμάς είναι λαϊκό όργανο.

Να πάρω πρώτα σάζι κοντού ή μακρού μπράτσου;

Και τα δύο λειτουργούν. Το κοντό μπράτσο (γύρω στα 19 τάστα) ταιριάζει σε μικρότερα χέρια και σε αστικά λαϊκά ιδιώματα, το μακρύ μπράτσο (γύρω στα 23 τάστα) καλύπτει ολόκληρο το παραδοσιακό ρεπερτόριο και αυτό των ασίκηδων. Διαλέξτε με βάση τη μουσική που θέλετε να παίξετε, όχι με βάση το ποιο είναι "καλύτερο".

Ποιος είναι ο καλύτερος μπαγλαμάς για αρχάριους;

Ένα μεσαίο σάζι με επτά χορδές, μασίφ καπάκι ελάτης και καθαρά, καλά τοποθετημένα τάστα. Συγκρίνετε τις τρέχουσες προδιαγραφές των μοντέλων κοντού και μακρού μπράτσου πριν επιλέξετε.

Πηγές: γενική βιβλιογραφία για την τουρκική λαϊκή μουσική σχετικά με την οικογένεια μπαγλαμά/σαζιού, τις τοπικές παραλλαγές της, τα κουρδίσματα (düzen) και τις τεχνικές παιξίματος (şelpe και tezene), βιογραφικά στοιχεία για τον Âşık Veysel Şatıroğlu (1894–1973) και την ανατολιακή παράδοση των ασίκηδων. Οι προδιαγραφές, οι τιμές και η διαθεσιμότητα των προϊόντων μπορεί να αλλάξουν, συμβουλευτείτε τις τρέχουσες σελίδες προϊόντων.